تهران؛ شهر کوهها، قصرها و معماری مدرن
میراث عبدالعزیز فرمانفرمائیان
تهران را میتوان از زوایای مختلف تماشا کرد؛ از کوچههای قدیمی و خانههای قاجاری گرفته تا برجهای مدرن شمال شهر، از میدانهای تاریخی تا خیابانهای شلوغی که هرکدام بخشی از حافظه جمعی پایتخت را در خود جای دادهاند. تهران، شهر کوهها و قصرها، شهر چنارهای کهنسال و ساختمانهای بلند، یکی از پرتناقضترین و در عین حال جذابترین شهرهای جهان است. شهری پرهیاهو، گاه گرفتار دود و آلودگی، اما سرشار از زندگی، خاطره و حرکت
روایت شهری که میان کوههای البرز، برجهای بلند، خیابانهای چنارپوش و بناهای تاریخی نفس میکشد؛ و معمارانی که رؤیای زیباتر شدن آن را در سر داشتند.
تهران، شهر کوهها و قصرها، شهر چنارهای کهنسال و ساختمانهای بلند، یکی از پرتناقضترین و در عین حال جذابترین شهرهای جهان است. شهری پرهیاهو، گاه گرفتار دود و آلودگی، اما سرشار از زندگی، خاطره و حرکت.
تهران را میتوان از زوایای مختلف تماشا کرد؛ از کوچههای قدیمی و خانههای قاجاری گرفته تا برجهای مدرن شمال شهر، از میدانهای تاریخی تا خیابانهای شلوغی که هرکدام بخشی از حافظه جمعی پایتخت را در خود جای دادهاند.
این شهر در طول تاریخ، روزهای پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است؛ از فتح تهران به دست مشروطهخواهان تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و انقلاب سال ۱۳۵۷. پس از آن نیز با گسترش شهرنشینی و توسعه ساختوساز، چهره تهران بهتدریج تغییر کرد و پایتخت به شهری بزرگتر، متراکمتر و مدرنتر تبدیل شد.
تهران امروز ترکیبی از معماریهای متفاوت، سلیقههای گوناگون و گاهی تضادهای عجیب شهری است؛ اما با تمام این ویژگیها، همچنان زنده، پرتحرک و دوستداشتنی است.
به مناسبت هفته تهران، به سراغ یکی از نامهای مهم تاریخ معماری معاصر ایران میرویم؛ معمار بزرگی که بخشی از هویت بصری پایتخت را شکل داد و برای زیباتر شدن آن تلاش کرد: عبدالعزیز فرمانفرمائیان.
عبدالعزیز فرمانفرمائیان؛ معمار چهره مدرن تهران
عبدالعزیز فرمانفرمائیان، معمار برجسته ایرانی و از چهرههای تأثیرگذار معماری مدرن ایران، تحصیلات خود را در دانشسرای عالی ملی هنرهای زیبای پاریس، معروف به بوزار (Beaux-Arts)، گذراند. او پس از بازگشت به ایران، علاوه بر فعالیت حرفهای در حوزه معماری، در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران نیز به تدریس پرداخت.
فرمانفرمائیان از معمارانی بود که نگاهش به طراحی ساختمان، فراتر از ساخت یک بنا بود. او به مقیاس شهری، عملکرد، سازه و زیباییشناسی توجه داشت و در پروژههای متنوعی از مجموعههای ورزشی و فرودگاهی تا ساختمانهای اداری، مسکونی و فرهنگی نقش ایفا کرد.
نام او با برخی از شاخصترین بناهای تهران گره خورده است؛ آثاری که هرکدام بخشی از تاریخ معماری مدرن ایران را روایت میکنند.
در ادامه، نگاهی داریم به شش اثر شاخص او که هنوز در حافظه معماری و شهری تهران جایگاه ویژهای دارند.

۱. ورزشگاه آزادی؛ معماری در مقیاس یک ملت
ورزشگاه آزادی، نمادی از معماری ورزشی مدرن ایران
ورزشگاه آزادی، بدون تردید یکی از شناختهشدهترین پروژههای معماری معاصر ایران و از مهمترین آثار عبدالعزیز فرمانفرمائیان است.
این مجموعه ورزشی که در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد، در زمان خود با ظرفیت حدود ۱۰۰ هزار تماشاگر، یکی از بزرگترین ورزشگاههای جهان به شمار میرفت.
سازه بتنی باشکوه و طراحی مهندسیشده این مجموعه، تنها برای میزبانی مسابقات ورزشی شکل نگرفت؛ بلکه به نمادی از توسعه و معماری مدرن ایران در دهه پنجاه تبدیل شد.
ورزشگاه آزادی در طول بیش از پنج دهه، شاهد خاطرات بیشماری بوده است؛ از مسابقات تاریخی فوتبال و صعود تیم ملی به جام جهانی گرفته تا فینالهای باشگاهی آسیا، شور و هیجان هواداران و رویدادهایی که در حافظه چند نسل از ایرانیان باقی ماندهاند.
این ورزشگاه فقط یک سازه ورزشی نیست؛ بخشی از حافظه جمعی تهران است.

۲. برجهای دوقلوی سامان؛ نمادی از تهران مدرن
برجهای سامان در بلوار کشاورز، از نمونههای شاخص بلندمرتبهسازی مسکونی در تهران
در میان ساختمانهای شاخص تهران، برجهای سامان در بلوار کشاورز جایگاه ویژهای دارند.
این مجموعه که در اوایل دهه ۱۳۵۰ شکل گرفت، تصویری متفاوت از زندگی شهری و آپارتماننشینی مدرن را به نمایش میگذاشت.
برجهای سامان با ارتفاع و مقیاس قابل توجه خود، از نمونههای مهم تجربه بلندمرتبهسازی مسکونی در تهران بودند. طراحی این مجموعه نشاندهنده ورود تفکر معماری مدرن به ساختوسازهای مسکونی پایتخت بود؛ دورانی که تهران بهسرعت در حال تغییر چهره و حرکت به سوی شهر عمودی بود.
این برجها هنوز هم بخشی از سیمای معماری بلوار کشاورز هستند و یادآور دورهای مهم از تاریخ ساختوساز مدرن تهران محسوب میشوند.

۳. فرودگاه مهرآباد؛ دروازه خاطرات تهران
فرودگاه مهرآباد، یکی از پروژههای مهم معماری و توسعه زیرساختهای حملونقل هوایی پایتخت
فرودگاه مهرآباد یکی از مکانهایی است که تاریخ معاصر تهران را میتوان در آن مرور کرد.
این فرودگاه که در سال ۱۳۱۷ افتتاح شد، با گسترش صنعت هوانوردی ایران، به یکی از مهمترین مراکز حملونقل هوایی کشور تبدیل شد. توسعه ترمینالها و زیرساختهای آن در دهههای بعد، مهرآباد را به یکی از پروژههای مهم معماری و مهندسی پایتخت تبدیل کرد.
فرمانفرمائیان در طراحی و توسعه بخشهایی از این مجموعه، از جمله ترمینالهای مسافری، نقش داشت.
مهرآباد برای بسیاری از ایرانیان تنها یک فرودگاه نیست؛ مکانی سرشار از خاطرات سفر، بدرقه، بازگشت و آغاز مسیرهای تازه است. امروز نیز با تمرکز بر پروازهای داخلی، همچنان یکی از مهمترین فرودگاههای کشور به شمار میرود.

۴. موزه فرش ایران؛ پیوند معماری مدرن با هنر ایرانی
موزه فرش ایران؛ بنایی متفاوت در کنار پارک لاله تهران
موزه فرش ایران یکی از متفاوتترین ساختمانهای فرهنگی تهران و از آثار شاخص معماری عبدالعزیز فرمانفرمائیان است.
این موزه در نزدیکی پارک لاله قرار دارد و معماری آن با فرم خاص و نمای متفاوتش، از همان نگاه نخست توجه مخاطب را جلب میکند.
ساختمان موزه با الهام از ساختار دار قالی و عناصر مرتبط با هنر فرشبافی، پیوندی میان معماری و میراث فرهنگی ایران برقرار کرده است.
در فضای داخلی آن، مجموعهای ارزشمند از فرشها و قالیهای ایرانی از مناطق مختلف کشور نگهداری و به نمایش گذاشته شدهاند؛ آثاری که هرکدام بخشی از تاریخ، فرهنگ، اقلیم و هنر بافندگان ایرانی را روایت میکنند.
موزه فرش ایران تنها مکانی برای تماشای قالیهای نفیس نیست؛ بلکه فضایی برای شناخت یکی از اصیلترین جلوههای هنر و هویت ایرانی است.

۵. پاویون ایران در اکسپو ۶۷ مونترال؛ روایت معماری و فرهنگ ایرانی در جهان
پاویون ایران در نمایشگاه جهانی اکسپو ۱۹۶۷ مونترال کانادا
یکی از پروژههای قابل توجه فرمانفرمائیان در خارج از ایران، طراحی پاویون ایران در نمایشگاه جهانی اکسپو ۶۷ (Expo 67) در مونترال کاناداست.
این نمایشگاه بینالمللی فرصتی بود تا کشورهای مختلف، فرهنگ، هنر، دستاوردهای علمی و تواناییهای معماری خود را در معرض دید جهانیان قرار دهند.
پاویون ایران با معماری متفاوت و استفاده از عناصر الهامگرفته از هنر و معماری ایرانی، تلاش میکرد تصویری از هویت فرهنگی کشور ارائه کند.
نمای بیرونی و استفاده از کاشیهای آبیرنگ اصفهان، جلوهای متمایز به این بنا بخشیده بود. این پروژه را میتوان نمونهای از تلاش معماران ایرانی برای معرفی فرهنگ و زیباییشناسی ایران در عرصه بینالمللی دانست.
پاویون ایران در اکسپو ۶۷، فراتر از یک غرفه نمایشگاهی، روایتی معماری از هویت ایرانی در یکی از مهمترین رویدادهای جهانی آن دوران بود.

۶. ساختمان پست تهران؛ هندسهای متفاوت در قلب پایتخت
ساختمان پست و تلگراف تهران، از آثار شاخص معماری مدرن فرمانفرمائیان
در میان ساختمانهای اداری تهران، ساختمان پست و تلگراف از جمله آثاری است که به واسطه فرم و هندسه متفاوت خود در ذهن باقی میماند.
نمای خاص این ساختمان، با الگوی هندسی تکرارشوندهای که یادآور ساختار کندوی عسل است، آن را از بسیاری از بناهای اداری همدورهاش متمایز میکند.
در این پروژه، فرم معماری تنها یک پوشش ظاهری نیست؛ بلکه بخشی از هویت بنا و بیانگر نگاه مهندسی و زیباییشناختی معمار است.
این ساختمان یکی دیگر از یادگارهای ارزشمند فرمانفرمائیان در سیمای معماری تهران است؛ اثری که نشان میدهد چگونه میتوان در طراحی یک بنای اداری نیز به دنبال هویت، خلاقیت و زیبایی بود.
فرمانفرمائیان؛ معمار بخشی از حافظه شهری تهران
عبدالعزیز فرمانفرمائیان تنها طراح چند ساختمان شاخص نبود. کارنامه او شامل پروژههای متنوعی در حوزه معماری، شهرسازی، ساختمانهای اداری، مجموعههای ورزشی، فرهنگی و مسکونی است.
مشارکت در تهیه طرح جامع تهران، طراحی برجهای سامان، مجموعه ورزشی آزادی، موزه فرش، فرودگاه مهرآباد و پاویون ایران در اکسپو ۶۷، تنها بخشی از میراث حرفهای او را تشکیل میدهند.
او در سال ۱۳۹۲ در اسپانیا درگذشت؛ اما آثارش همچنان در گوشهوکنار تهران حضور دارند و بخشی از هویت معماری مدرن پایتخت را شکل میدهند.
شاید تهران امروز آن شهری نباشد که فرمانفرمائیان و همنسلانش برای آن رؤیاپردازی میکردند؛ شهری که در آن تناسب، نظم، زیبایی و عملکرد در کنار یکدیگر قرار بگیرند. با این حال، هر بار که از کنار یکی از آثار او عبور میکنیم، میتوانیم بخشی از آن رؤیای معماری را دوباره به یاد بیاوریم.
تهران را باید با تمام تضادهایش دوست داشت؛ با کوههایش، چنارهایش، قصرهایش و حتی ساختمانهایی که هنوز از رؤیای یک شهر زیباتر حکایت میکنند.
به مناسبت هفته تهران، شاید بهترین ادای احترام به این شهر، دوباره دیدن بناهایی باشد که بخشی از تاریخ و هویت آن را ساختهاند.
* نویسنده: بهرام حاجی خانی


